Uw kringlooptuin, uw ecosysteemdienst

Pakweg een jaar geleden lazen we voor het eerst over Ecosysteemdiensten in Vlaanderen, en we krabden ons toen even achter de oren.  Net zoals jij nu ook, waarschijnlijk … Wat het is?  We lichten het je even toe want je zal er zeker in de toekomst nog van horen, en we kaderen het principe binnen de biologische kringloop.

Een ecosysteem levert goederen en diensten aan de mens.  Die goederen en diensten hebben een effect op de welvaart of het welzijn van een maatschappij. Zo kan bijvoorbeeld een bos of een kringlooptuin (brand)hout opleveren of kan de heide de rol van wandelgebied innemen om tot rust te komen.

Deze ecosysteemdiensten zijn vaak diensten waarvoor niet betaald wordt, waardoor hun bijdrage aan onze welvaart vaak verborgen blijft. En bijgevolg hun waarde ook niet erkend wordt. Dat kan leiden tot een overexploitatie van ecosystemen en tot onevenwichtige (beleids)beslissingen.

De handleiding ‘Waardering van ecosysteemdiensten’ (Departement Leefmilieu, Natuur en Energie van de Vlaamse overheid) is een hulpmiddel om de effecten op (natuur)landschappen kwalitatief, en soms ook kwantitatief en financieel te bekijken. Bij voorbeeld: wat is het effect op kwaliteit, op oppervlakte of op financiële waarde wanneer op een bepaalde plaats van bosbouw naar veeteelt wordt overgegaan, of waar van verharding naar groen wordt overgegaan.

Ecosysteemdiensten worden klassiek opgedeeld in 4 grote groepen:

  • de producerende diensten, zoals landbouw, visserij, bosbouw maar ook energieproductie met behulp van biomassa, genetische bronnen
  • de regulerende diensten, zoals waterzuivering, bodemsanering, dijkversteviging en overstromingsgebieden, maar ook koolstofopslag in de bodem, imkerij en bevruchting van bloemen
  • de culturele diensten zoals toeristische ontwikkeling, verspreiding van informatie (bv. omtrent natuurwaarden of duurzaamheid), maar ook het spirituele of leven-veraangenamende aspect van de natuur wordt hier niet vergeten.  Het zijn kortom die diensten die zorgen voor geestelijke verrijking, cognitieve ontwikkeling, recreatieve ontspanning, esthetische beleving, …
  • de ondersteunende diensten zijn diensten die nodig zijn voor de levering van alle bovenstaande diensten zoals bodemvorming, fotosynthese en de voedselkringloop. Deze diensten komen niet afzonderlijk aan bod in deze handleiding omdat ze reeds gewaardeerd worden via de andere diensten.

Door enkel de diensten te beschouwen die we monetair waarderen, zou men voorbij gaan aan het feit dat een ecosysteem een grotere groep aan ecosysteemdiensten levert en dat het belangrijk is om deze groep in zijn geheel te beschouwen. In deze handleiding worden voor verschillende ecosysteemdiensten methodes voor waardering gegeven.

De voorgestelde berekeningen blijven uiteraard een ruwe schatting van de verschillende baten die een ecosysteem levert.  Al de cijfers geven een waardering vanuit een antropocentrisch standpunt, en zeggen niets over het biologisch belang (het belang voor plant en dier) van een bepaald ecosysteem. De ecosysteemdienst geeft de waarde van een ecosysteem voor de mens.  De biologische waardering is in die zin dus iets helemaal anders ... 

De ecosysteemdienst-cijfers geven beleidsmakers een (eerste) ruwe inschatting van het welvaartsverlies wanneer een bepaalde ecosysteemdienst zou verdwijnen of aangetast wordt.

Enkele theoretische voorbeelden uit het dagelijks (tuin)leven:

  • Ecosysteemdienst ‘Koolstofopslag in de bodem’: een veranderend landgebruik (natuurtype) en een veranderend waterbeheer beïnvloedt de hoeveelheid koolstofopslag. Bv. het herstel van de natuurlijke waterhuishouding in valleigebieden en depressies (bv. van een gedraineerde akker terug naar de oorspronkelijke natte meersen) en de uitbreiding van de natuurtypes ‘natte bossen’ en ‘venen’, verhoogt het potentieel van deze ecosysteemdienst aanzienlijk.  Ook het gebruik van stabiele organische stof verhoogt het potentieel van deze ecosysteemdienst meer dan bv. het gebruik van drijfmest.
  • Ecosysteemdienst ‘Kwaliteit leefomgeving’: woningen met zicht op en in de nabijheid van groene en open ruimten (zoals tuinen, natuurzones, parken en landbouwpercelen) bieden een hogere woonkwaliteit wat leidt tot een hogere waarde van de woningen. 
  • Ecosysteemdienst ‘Gezondheid’: groene ruimten (bv. tuinen) in de directe leefomgeving hebben een positief effect op de mentale en fysieke gezondheid. De effecten van deze dienst zijn direct gerelateerd aan hoeveelheid inwoners  in de directe omgeving.

Het moge duidelijk zijn dat het berekenen van de waarde van een ecosysteemdienst een bijzonder complexe materie is, maar wel een belangrijke; één die we in de toekomst vaak zullen zien opduiken binnen het Vlaams milieu- en natuurbeleid.